مایکوتوکسین­ها متابولیت­های ثانویه قارچ­های رشته­ای هستند که در مراحل مختلف کشت، برداشت و ذخیره بر روی انواع محصولات کشاورزی تولید می­شوند. مهم­ترین گونه­های قارچی که در خوراک حیوانات تولید مایکوتوکسین­ها را می­نمایند شامل قارچ­های فوزاریوم، آسپرژیلوس، پنیسیلیوم، آلترناریا و کلاویسپس هستند. این گونه­ها می­توانند در شرایط مناسب دمایی، رطوبت و pH، سموم مایکوتوکسینی را تولید می­کنند.

تا کنون بیش از 400 نوع مایکوتوکسین شناسایی شده است، که مهم­ترین آن­ها در صنعت دامپروری به شش گروه آفلاتوکسین­ها (شامل آفلاتوکسین B1، B2، G1 و G2)، تریکوتسن­ها شامل تریکوتسن­های A (مانند T-2، HT-2 و دی استوکسی اسکريپنول) و تریکوتسن­های B (مانند داکسی نيوالنول یا DON، نيوالنول و استيل داکسی نيوالنول)، زیرالنون، اکراتوکسین­ها، آلکالوئیدهای ارگوت (شامل ارگومترين، ارگوسين، ارگوتامين و کلاوين­ها) و فیومننسین­ها (شامل فیومننسین B1، B2 و B3) طبقه­بندی می­شوند. در این میان تریکوتسن­ها با دارا بودن 170 نوع دارای بزرگ­ترین تنوع در بین مایکوتوکسین­های شناخته شده هستند.

پراکنش جهانی و وسعت آلودگی در سرتاسر جهان نگرانی­های زیادی را در رابطه با این سموم ایجاد کرده است، به طوری­که طبق گزارش سازمان خواروبار جهانی (FAO) بیش از 25 درصد مواد خوراکی در جهان آلوده به انواع این سموم هستند. براساس نتایج تحقیقات صورت گرفته (بابایی و همکاران، 1389؛ برجی و همکاران، 1386؛ جمالی و معینی، 1387؛ ستاری و همکاران، 1389؛ هاشمی و همکاران. 1389؛ یگانه­پرست و همکاران، 1386) آلودگی به این سموم در شرایط ایران بیش از میانگین جهانی است.

حد مجاز تعریف شده برای مایکوتوکسین­ها در بسیاری از کشورها براساس مصوبه سال 1995 سازمان خواروبار جهانی تنظیم شده است. تفاوت­هایی در میزان حد مجاز خوراکی در اتحادیه اروپا، ایالات متحده و برخی کشورهای اروپایی وجود دارد.

حداکثر سطح مجاز برای مایکوتوکسین­ها براساس پیشنهاد سازمان خواروبار جهانی (FAO)

نکته ای که باید به آن توجه نمود این است که این محدودیت­ها بیش­تر جهت کاهش میزان خطر مایکوتوکسین­ها در سلامت انسان و کمتر برای سلامت حیوان تعریف شده­اند و این در حالی است که با وجود سم در مقادیری کمتر از این استانداردها، کبد برای سم­زدایی این سموم وارد عمل شده و فعالیت زیادی انجام می­دهد. در واقع کبد به عنوان یک فیلتر، مقادیر بسیار ناچیز سم را شناسایی و اقدام به سم­زدایی آن­ها می­کند. با توجه به این­که کبد برای سم­زدایی این سموم انرژی زیادی را صرف می­کند و هم­چنین درصدی از فعالیت­های خود را به این امر اختصاص می­دهد، میزان بهره­وری از انرژی دریافتی حیوان کاهش می­یابد. علاوه بر این، سموم در مقادیر بسیار کم هم فعالیت خود را در سطح وسیعی حفظ کرده و اثرات مخرب خود را روی همه اندام­ها و بافت­های بدن اعمال می­کنند. بنابراین در عمل نباید به این استانداردها اکتفا نموده و برنامه­های مدیریتی را باید بر اساس کاهش میزان دسترسی این سموم تا مقادیری بسیار کمتر از این استانداردها تنظیم نمود.

عمومی­ترین تاثیر مایکوتوکسین­ها بر عملکرد حیوانات، کاهش بازده تولید و عملکرد سیستم ایمنی آن­هاست. برخی از سموم نیز اثرات فیزیولوژیکی ویژه­ای بر عملکرد حیوانات می­گذارند.

تاثیر مایکوتوکسین­های مختلف در نشخوارکنندگان.

تاثیر مایکوتوکسین­های مختلف در طیور.

تاثیر مایکوتوکسین­های مختلف در آبزیان.

میزان حساسیت گونه­های مختلف حیوانات به سموم مایکوتوکسینی متفاوت است. به عنوان نمونه میزان حساسیت نشخوارکنندگان به سم T-2 بیش از سایر سموم است و این در حالی است که آبزیان بیش­تر به آفلاتوکسین­ها حساس هستند.

حساسیت گونه­های مختلف به مایکوتوکسین­ها